21 maart 2017

Van big bang tot burn-out: essentieel leesvoer voor elke therapeut

Waarom raken we tegenwoordig massaal burned-out en depressief? Volgens het boek Van Big bang tot burn-out speelt ons verouderde stressresponssysteem een belangrijke factor. Schrik niet: een deel ervan is niet verder ontwikkeld dan het instrumentarium van een vis. Om stress te begrijpen èn mogelijke oplossingen te vinden moeten we daarom terugblikken op het verleden.

De cijfers liegen er niet om. Een op de acht werknemers in Nederland heeft burn-outklachten. En jaarlijks maken een miljoen van ons een depressie door: de huisarts stelt twee keer zo vaak de diagnose dan twintig jaar geleden. De aandoening is op weg naar volksziekte nummer één.

Aan de basis van overspannenheid, burn-out en depressie ligt stress. Maar ook angst- en dwangstoornissen, verslavingen, psychoses, borderline persoonlijkheidsstoornis, suïcide, psychosomatische aandoeningen, psoriasis en obesitas kunnen getriggerd worden of verergeren na een overmaat van stress. Eigenlijk is er nauwelijks een ziekte te noemen die nìet samenhangt met stress.

Maar wat is stress eigenlijk? En waarom hebben steeds meer mensen er last van? Waarom is de een er gevoelig voor en de ander niet? En hoe gaan we stress te lijf? Op deze en vele andere vragen geven Volkskrant-journaliste Wilma de Rek en de in depressie gespecialiseerde hoogleraar Witte Hoogendijk in Van big bang tot burn-out antwoord.

Stress is doodnormaal
Allereerst moeten we ons volgens de schrijvers realiseren dat stress doodnormaal is. Sterker nog: zonder stress was leven niet mogelijk. The big bang kun je gerust de oerstressor noemen: als reactie op de oerknal ontstonden ruimte en tijd. Vanaf toen pasten organismen zich telkens aan hun omgeving en de stressoren aan.

Neem bijvoorbeeld de bacterie die 1,5 miljard jaar voor Christus in de vulkanische oersoep leefde. De bacterie genereerde energie uit de warmte van de oersoep. Toen deze oersoep dreigde af te koelen, ontwikkelde de bacterie een zonnepaneeltje op zijn rug waardoor voor het eerst leven op land mogelijk was. Zonder stress had de bacterie geen zonnepaneel ontwikkeld en was er misschien nooit leven op aarde geweest.

Stressoren zoals angst, agressie en bevrediging waren noodzakelijk voor overleving en voortplanting, zoals we kunnen zien bij reptielen die 350 miljoen jaar voor Christus over het land kropen.

Alleen de meest vindingrijke homo sapiens overleefden en plantten zich voort. Dat kon als je bijvoorbeeld de maanstand kon voorspellen en wist wanneer het eb werd en de proteïnerijke schelpdieren tevoorschijn kwamen. Het is goed mogelijk dat ook de gedachte ontstond als reactie op stress van buitenaf: een gevaar visualiseren nog voordat het zich voordoet. Ritselende bosjes voorspellen misschien een hongerige leeuw.

Je ziet: de wereld zoals wij die kennen is een grote reactie op honger, dorst en andere gevaren die onze voorouders bedreigden. Evolutie draait om stress. Daarom moeten we – volgens de schrijvers – terug in de tijd om stress te begrijpen. Want kennis over wie we zijn, waar we vandaan komen en hoe we onze toekomst kunnen vormgeven kan stress, emoties en gepieker helpen relativeren. Geen enkel publieksboek gaat in op de vraag waar stress precies vandaan komt (blijkt uit onderzoek van de schrijvers). Daarom is Van big bang tot burn-out onmisbaar op de boekenplank van elke therapeut.

Een nieuw licht op de geschiedenis
Ons verleden is natuurlijk niet onbekend, maar door terug te blikken met stress als invalshoek werpen de schrijvers een nieuw licht op de geschiedenis. We kunnen een hoop leren over stress van onder andere Darwin en Plato, zo blijkt. Ook mogelijke toekomstscenario’s passeren de revue, gezien vanuit de ogen van moderne wetenschappers, hoogleraren en trendwatchers.

Soms gaan de schrijvers heel diep op een ingewikkeld onderwerp in, waardoor je wellicht even afdwaalt. Desalniettemin maken ze complexe materie over genen, DNA en erfelijkheid heel behapbaar. Verder staat het boek bomvol interessante gedachtenspinsels en aha-momenten.

Neem de evolutie van ons stressresponssysteem. In de eerste 550 miljoen jaar dat de evolutie erover heeft gedaan om van worm tot mens te komen werkte het prima. Het ging mis naarmate onze omgeving kunstmatiger werd, en de stressoren abstracter.

Piepende mobieltjes, kilometers lange files, de laptop die uitvalt, scheldpartijen op Facebook, de crèche die sluit. Berichten over ideaalbeelden waaraan je denkt te moeten voldoen, oorlog in het Midden-Oosten en de daaruit voortvloeiende vluchtelingencrisis. En last but not least: de angst over opwarming en uitputting van de aarde die misschien leidt tot massa-extinctie.

De mens is (nog) geen strakke Tesla
Onze stressresponssysteem is domweg nog niet aangepast aan de hoeveelheid impulsen die vandaag de dag op ons wordt afgevuurd. Sterker nog: we reageren op dezelfde manier als een vis 500 miljoen jaar geleden op de schaduw van een imaginaire haai. Meteen begint de adrenaline in het lijf te stromen. De hersenen maken noradrenaline aan die voor alertheid zorgen. Ook het antistresshormoon cortisol borrelt op. We zijn klaar om te vechten, verstijven of vluchten. Terwijl we echt niet dood gaan als we iemands’ verjaardag zijn vergeten. Of een deadline niet halen.

Anders dan bij de vis, ebt onze angst niet weg als het gevaar voorbij is of er niet blijkt te zijn (heb je ooit van de vis-psychiater gehoord?). Nee, ons verstand zet de angst vast in een eindeloos herhaald verhaal.

We zijn geen strakke nieuwe Tesla’s, opgetrokken uit speciaal voor ons geproduceerde hightech snufjes. We zijn opgelapte roestbakken die vol zitten met oude onderdelen, waaronder een alarmsysteem dat bij het minste of geringste schel begint te piepen. Maar waarom zijn we (nog) geen Tesla’s? Ook daarop hebben de schrijvers het antwoord gevonden.

Evolutie kost heel veel tijd. Maar op kosmische schaal is de geschiedenis van het leven op aarde just another day at the office. Levende wezens met vinnen en oogjes bestaan weliswaar al een slordige 3,5 miljoen jaar, maar ons heelal zelf bestaat véél langer: al 13,7 miljoen jaar.

Net zoals alles in de natuur is de mens imperfect en nooit ‘af’. Kijk maar naar je stuitje en verstandskiezen. Zoals Darwin al blootlegde: de natuur doet al miljarden jaren maar wat. We zijn het resultaat van een reeks aan toevalligheden. Misschien dat we over een miljoen jaar superbreinen hebben, maar daar hebben we nu weinig aan.

De risico’s van diagnostisering
Dus, wat doet de mens? Verlossing zoeken in oppeppende en angstremmende medicatie. Maar, zo blijkt uit gedegen onderzoek; miljoenen Nederlanders slikken medicijnen die in veel gevallen geen of weinig effect hebben. Andersom zijn er ook mensen die geen antidepressiva gebruiken terwijl dat wel nodig is. Een arts heeft standaard tien minuten de tijd om een patiënt te onderzoeken. Is dit genoeg om een goede diagnose te stellen?

Een andere belangrijke vraag: hebben we niet allemaal af en toe last van depressieverschijnselen als somberheid en prikkelbaarheid? Het riskante van diagnoses is dat ze alledaagse problemen medicaliseren en mensen in een ziekterol duwen, iets waarbij de farmaceutische industrie wel bij vaart.

Dan maar zelf evolueren?
Een oplossing is het kunstmatig verbeteren van ons eigen soort met bijvoorbeeld genetische manipulatie. Maar tot wat voor huiveringwekkende taferelen kunnen de nieuwste genbewerkingstechnieken leiden? Zijn er straks alleen nog maar supermensen met het mooie neusje van papa en zonder de somberheid van mama? Kortom: mag de mens voor God spelen?

Op humorvolle wijze nemen de schrijvers de extreem hoge verwachtingen die de mens van zichzelf heeft en onze ongezonde relatie met de farmaceutische industrie onder de loep. Alle stress gerelateerde psychische en psychiatrische aandoeningen en de daarvoor uitgeschreven medicatie worden op een rijtje gezet. Ook krijg je inzicht in het protocol van huisartsen. Van big bang tot burn-out is een mooie aanvulling op je psychosociale basiskennis.

Het antwoord op de prangende vraag – wat is dan de oplossing – blijft lang uit. Pas wanneer je denkt dat het echt niet meer komt, sla je de verlossende bladzijde om. Een tipje van de sluier: moeten we niet accepteren dat een zekere mate van stress en depressiviteit bij het leven hoort?

Wil jij zelf aan de slag met dit onderwerp? Dan is onze nascholing ‘Stress en burn-out’ misschien iets voor jou! Klik op de oranje button voor meer informatie:

Geschreven door:
Marijke Van Der Linde

Categorie
Nieuws Psychologie Stress

Delen:

Populair artikel: